Rzucawka porodowa – przyczyny, objawy, leczenie

Rzucawka porodowa i poporodowa to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Oznacza wystąpienie uogólnionych drgawek toniczno-klonicznych, zwykle na podłożu stanu przedrzucawkowego. Może pojawić się w ciąży, podczas porodu oraz po narodzinach dziecka – najczęściej w ciągu pierwszych 48 godzin, ale także później w połogu. Wymaga natychmiastowej pomocy medycznej i hospitalizacji.

Czym jest rzucawka porodowa?

Rzucawka, inaczej eklampsja, jest najcięższym powikłaniem stanu przedrzucawkowego. Jej charakterystycznym objawem są napady drgawek toniczno-klonicznych z utratą przytomności. Rozpoznanie można postawić dopiero po wykluczeniu innych przyczyn drgawek, takich jak padaczka, krwawienie śródczaszkowe, tężyczka czy zaburzenia metaboliczne.

Określenie „rzucawka porodowa” obejmuje incydent występujący w trakcie porodu. Rzucawka poporodowa rozwija się już po urodzeniu dziecka. Zakończenie ciąży nie oznacza natychmiastowego ustąpienia ryzyka, ponieważ zaburzenia ciśnienia i pracy naczyń mogą utrzymywać się w połogu. Dlatego świeżo upieczona mama wymaga obserwacji również po porodzie.

Dokładny mechanizm choroby nie został w pełni poznany. Znaczenie mają prawdopodobnie zaburzenia funkcji śródbłonka, nieprawidłowa regulacja przepływu mózgowego, obrzęk mózgu oraz zmiany naczyniowe związane ze stanem przedrzucawkowym.

Stan przedrzucawkowy a rzucawka – jaka jest różnica?

Stan przedrzucawkowy, czyli preeklampsja, zwykle pojawia się po 20. tygodniu ciąży. Typowe są nadciśnienie tętnicze, najczęściej definiowane jako ciśnienie co najmniej 140/90 mm Hg, oraz białkomocz. Preeklampsja może jednak obejmować także uszkodzenie nerek, wątroby lub układu nerwowego, małopłytkowość i zaburzenia widzenia.

Rzucawka oznacza wystąpienie drgawek, których nie można wyjaśnić inną chorobą neurologiczną. Najczęściej poprzedzają ją objawy ciężkiego stanu przedrzucawkowego, ale napad może pojawić się nagle, także u kobiety bez wcześniej rozpoznanego nadciśnienia.

Stan przedrzucawkowy jest sygnałem alarmowym, który wymaga oceny lekarskiej. Jego szybkie rozpoznanie i leczenie zmniejszają ryzyko rozwoju rzucawki, ale nie dają pełnej gwarancji. U części kobiet eklampsja pojawia się bez typowych objawów ostrzegawczych.

Każdy napad drgawek w ciąży, podczas porodu lub w połogu wymaga natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego.

Jak przebiega napad rzucawki?

Napad ma zwykle gwałtowny przebieg i można podzielić go na cztery następujące po sobie fazy:

• Faza pierwsza – pojawia się niepokój, drżenia lub drobne drgawki mięśni twarzy i kończyn. Chora może nagle stracić przytomność, a jej źrenice ulegają rozszerzeniu.
• Faza druga – występują uogólnione skurcze toniczne. Dochodzi do sztywnego napięcia mięśni, zaciśnięcia dłoni i szczęk, bezdechu oraz sinicy.
• Faza trzecia – pojawiają się rytmiczne drgawki kloniczne całego ciała. Możliwe są odgięcie głowy, ślinotok lub piana na ustach oraz urazy twarzy i języka.
• Faza czwarta – po ustąpieniu drgawek pojawia się głęboki, chrapliwy oddech, a następnie okres nieprzytomności, splątania lub śpiączki.

Napad może prowadzić do bezdechu, niedotlenienia, urazów, zachłyśnięcia, obrzęku mózgu, udaru oraz niewydolności narządów. Nie należy próbować powstrzymywać drgawek siłą ani wkładać niczego do ust.

Przeczytaj też: Jak rozpoznać skurcze porodowe?

Kto jest bardziej narażony?

Ryzyko zwiększają przede wszystkim choroby i sytuacje związane ze stanem przedrzucawkowym. Obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że dojdzie do rzucawki, ale może wymagać częstszych kontroli ciśnienia, badań laboratoryjnych i obserwacji płodu.

U kobiet z wysokim ryzykiem lekarz może rozważyć profilaktykę stanu przedrzucawkowego, na przykład małą dawkę kwasu acetylosalicylowego lub suplementację wapnia przy jego niedoborze. Takie postępowanie wolno rozpocząć wyłącznie po konsultacji medycznej.

Jak wygląda leczenie rzucawki?

Rzucawka wymaga leczenia w szpitalu, często na oddziale intensywnej terapii lub w ośrodku dysponującym możliwością intensywnego nadzoru położniczego. Najpierw personel zabezpiecza podstawowe funkcje życiowe, a równolegle rozpoczyna leczenie przeciwdrgawkowe i obniża niebezpiecznie wysokie ciśnienie.

Siarczan magnezu jest lekiem pierwszego wyboru w zapobieganiu kolejnym napadom i ich przerywaniu. Podaje się go dożylnie w dawce nasycającej, a następnie w ciągłym wlewie. Dokładny schemat zależy od stanu pacjentki, funkcji nerek i lokalnych protokołów. Podczas terapii kontroluje się oddech, odruchy ścięgniste oraz ilość oddawanego moczu, ponieważ lek jest wydalany przez nerki.

Przeczytaj również: Po porodzie – jak zadbać o siebie i wrócić do formy?

W razie utrzymywania się ciężkiego nadciśnienia stosuje się leki przeciwnadciśnieniowe, między innymi labetalol, nifedypinę lub hydralazynę. Prowadzi się też monitorowanie pracy serca, oddychania, diurezy, elektrolitów, morfologii, parametrów wątroby i krzepnięcia. W razie potrzeby zabezpiecza się drogi oddechowe, podaje tlen, odsysa wydzielinę lub wdraża wentylację mechaniczną.

Najważniejsze elementy postępowania medycznego obejmują:

• Przerwanie drgawek – przede wszystkim za pomocą siarczanu magnezu.
• Kontrolę ciśnienia – aby ograniczyć ryzyko udaru i dalszego uszkodzenia narządów.
• Stabilizację oddychania i krążenia – z ochroną przed bezdechem, zachłyśnięciem i urazami.
• Ocenę powikłań – w tym zespołu HELLP, niewydolności nerek, wątroby, płuc lub zaburzeń krzepnięcia.

W ciąży jedynym leczeniem przyczynowym stanu przedrzucawkowego i rzucawki jest ukończenie ciąży. Nie oznacza to jednak, że zawsze wykonuje się natychmiastowe cięcie cesarskie. Po ustabilizowaniu matki zespół ocenia wiek ciążowy, stan płodu, postęp porodu i stan szyjki macicy. W niektórych sytuacjach możliwy jest poród drogami natury, w innych konieczne jest pilne cięcie cesarskie. Decyzja o sposobie porodu służy przede wszystkim ochronie życia matki i dziecka.

Przeczytaj też: Cesarka – kiedy wykonuje się to cięcie?

W przypadku ciężkiej preeklampsji lub rzucawki lekarze mogą kontynuować podawanie siarczanu magnezu także po porodzie, ponieważ ryzyko kolejnych drgawek nie znika natychmiast.

Co zrobić, gdy bliska osoba ma napad drgawek?

Do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego najważniejsze jest zabezpieczenie chorej przed urazem i zapewnienie jej drożności dróg oddechowych:

1. Natychmiast zadzwoń pod numer 112 lub 999 i powiedz, że drgawki wystąpiły u kobiety w ciąży lub w połogu.
2. Usuń z otoczenia twarde i ostre przedmioty, zabezpiecz głowę miękkim materiałem i nie przytrzymuj na siłę kończyn.
3. Nie wkładaj niczego do ust, nie podawaj wody ani leków i nie próbuj rozwierać zaciśniętych szczęk.
4. Po ustąpieniu drgawek, jeśli chora oddycha, ułóż ją na boku i obserwuj oddech do czasu przyjazdu pomocy.

Na jakie objawy uważać w połogu?

Rzucawka poporodowa może wystąpić mimo wcześniejszego prawidłowego samopoczucia. Ból głowy lub nudności nie powinny być automatycznie przypisywane niewyspaniu, odwodnieniu czy znieczuleniu. Szczególną ostrożność należy zachować w pierwszych 48 godzinach po porodzie, ale objawy alarmowe mogą pojawić się również później.

W połogu niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem, położną lub pogotowiem, jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych objawów:

• silny, narastający lub utrzymujący się ból głowy, zwłaszcza niewrażliwy na zwykłe leki przeciwbólowe,
• mroczki przed oczami, zamazane widzenie, błyski lub nadwrażliwość na światło,
• ból w nadbrzuszu, szczególnie po prawej stronie, nudności lub wymioty,
• nagłe obrzęki twarzy, dłoni lub kończyn oraz gwałtowne pogorszenie samopoczucia,
• duszność, ból w klatce piersiowej, splątanie, utrata przytomności lub napad drgawek,
• podwyższone ciśnienie tętnicze, zwłaszcza powtarzające się wartości co najmniej 140/90 mm Hg.

Przy napadzie drgawek, utracie przytomności, ciężkich zaburzeniach widzenia lub duszności nie czekaj na wizytę planową. Zadzwoń po pomoc ratunkową albo zgłoś się na Szpitalny Oddział Ratunkowy. Samodzielny pomiar ciśnienia nie powinien opóźniać wezwania pomocy, jeśli stan szybko się pogarsza.

Co może powodować rzucawka i jakie są dalsze zalecenia?

Rzucawka może prowadzić do udaru, obrzęku mózgu, niewydolności nerek, wątroby lub płuc, zaburzeń krzepnięcia i zespołu HELLP. Dla dziecka zagrożeniem jest między innymi niedotlenienie, zaburzenie przepływu łożyskowego, odklejenie łożyska i konieczność wcześniejszego porodu.

Zespół HELLP obejmuje hemolizę, podwyższoną aktywność enzymów wątrobowych i małopłytkowość. Może objawiać się bólem w nadbrzuszu, nudnościami, wymiotami, bólem głowy i znacznym osłabieniem. Wymaga pilnej oceny szpitalnej.

Po przebytym stanie przedrzucawkowym lub rzucawce potrzebne są kontrole ciśnienia, czynności nerek, morfologii i parametrów wątroby. W razie utrzymującego się białkomoczu wskazana jest konsultacja nefrologiczna. Długofalowo warto omówić także ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego z lekarzem, ponieważ przebyte nadciśnieniowe powikłania ciąży wiążą się z większym ryzykiem późniejszego nadciśnienia, chorób serca i udaru. W kolejnej ciąży konsultacja ginekologiczna powinna odbyć się wcześnie, jeszcze przed pojawieniem się objawów.

Rzucawka nie jest stanem, który można obserwować w domu. Szybkie wezwanie pomocy, ochrona chorej podczas napadu, leczenie siarczanem magnezu, kontrola ciśnienia i właściwe zakończenie ciąży lub nadzór poporodowy są podstawą bezpieczeństwa matki i dziecka.

Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje badania ani indywidualnej porady lekarza. W przypadku drgawek, utraty przytomności, silnego bólu głowy, zaburzeń widzenia, bólu w nadbrzuszu lub znacznego nadciśnienia w ciąży albo połogu należy natychmiast wezwać pomoc medyczną.