Kleszcze do porodu – na czym polega zabieg i kiedy się go stosuje?

Poród kleszczowy to zabieg położniczy stosowany w nagłej sytuacji, gdy trzeba szybko zakończyć drugą fazę porodu, a główka dziecka znajduje się już nisko w kanale rodnym. Kleszcze nie są standardową metodą porodu, lecz narzędziem, które może pomóc ochronić zdrowie lub życie matki i dziecka.

Czym są kleszcze porodowe?

Kleszcze porodowe, określane także łacińskim terminem forceps, to metalowy instrument złożony z dwóch wyprofilowanych łyżek połączonych zamkiem. Ich kształt odpowiada budowie główki dziecka i krzywiźnie kanału rodnego. Lekarz zakłada je na główkę płodu, a następnie – podczas skurczów i przy współpracy z parciem matki – pomaga sprowadzić ją do ujścia dróg rodnych.

Współcześnie poród kleszczowy wykonuje się znacznie rzadziej niż dawniej. Wynika to między innymi z częstszego stosowania cięcia cesarskiego oraz z ograniczonej liczby położników mających duże doświadczenie w tej technice. Nie oznacza to jednak, że kleszcze są narzędziem „tortur”. Używa się ich w ściśle określonych warunkach, gdy szybkie zakończenie porodu może zmniejszyć zagrożenie.

Zobacz także: Cesarka – kiedy wykonuje się to cięcie?

Kiedy lekarz może zastosować kleszcze?

Najczęściej decyzja zapada w drugiej fazie porodu, czyli po pełnym rozwarciu szyjki macicy, gdy dziecko powinno już przechodzić przez kanał rodny. Wskazaniem może być nieprawidłowy zapis KTG i podejrzenie niedotlenienia płodu, przedłużające się rodzenie główki albo wyczerpanie matki uniemożliwiające skuteczne parcie.

Kleszcze mogą być także rozważane wtedy, gdy dalszy wysiłek stanowi zagrożenie dla zdrowia kobiety, na przykład przy wybranych chorobach układu krążenia lub neurologicznych. W sytuacji, gdy zagrożenie pojawia się wcześniej, a główka dziecka nie zeszła odpowiednio nisko, zwykle rozważa się cięcie cesarskie. Przy bardzo zaawansowanym porodzie wykonanie cesarskiego cięcia może być jednak trudniejsze lub niemożliwe, dlatego lekarz wybiera metodę dostępną w danym momencie.

Aby zabieg był możliwy, muszą być spełnione wszystkie podstawowe warunki:

• Rozwarcie szyjki macicy musi być całkowite.
• Błony płodowe muszą być pęknięte, a wody płodowe odpłynięte.
• Główka dziecka musi znajdować się nisko i być dostatecznie zaangażowana w kanale rodnym.
• Położenie oraz zwrot główki muszą pozwalać na bezpieczne założenie instrumentu.
• Nie może istnieć istotna przeszkoda mechaniczna, taka jak niewspółmierność porodowa.

Ostateczną decyzję podejmuje lekarz położnik na podstawie badania kobiety, położenia główki oraz stanu matki i dziecka. Najważniejsze sytuacje można zestawić następująco:

Przeciwwskazaniem mogą być także niektóre odgięciowe ułożenia główki, nieprawidłowa budowa miednicy oraz poród przedwczesny. Kleszcze nie powinny być stosowane jako sposób na „przepchnięcie” dziecka przez przeszkodę, której nie da się pokonać drogą pochwową.

Jak przebiega poród kleszczowy?

Zabieg odbywa się w warunkach szpitalnych, po poinformowaniu rodzącej – na tyle, na ile pozwala na to nagłość sytuacji – o przyczynie i planowanym postępowaniu. Kobieta otrzymuje znieczulenie zewnątrzoponowe albo miejscowe znieczulenie krocza. Przed założeniem instrumentu opróżnia się pęcherz, zwykle za pomocą cewnika.

Najważniejsze etapy wyglądają następująco:

1. W czasie skurczu lekarz może wykonać nacięcie krocza, jeśli jest ono potrzebne do bezpiecznego wprowadzenia łyżek i ochrony tkanek.
2. Jedna łyżka kleszczy zostaje wprowadzona do kanału rodnego, a następnie lekarz zakłada drugą po przeciwnej stronie główki.
3. Po sprawdzeniu ułożenia łyżki zostają połączone zamkiem. Lekarz kontroluje, czy instrument nie zsuwa się i nie uciska niewłaściwych struktur.
4. Podczas kolejnych skurczów lekarz wykonuje delikatną trakcję zgodną z mechanizmem porodu, a rodząca – jeśli może – współpracuje przez parcie.
5. Po urodzeniu główki kleszcze są zdejmowane. Barki i reszta ciała dziecka rodzą się zwykle w sposób naturalny.

Jeśli instrument nie układa się prawidłowo albo próba nie przynosi rezultatu, lekarz nie powinien kontynuować trakcji na siłę. W takiej sytuacji konieczna jest ponowna ocena i wybór innego sposobu ukończenia porodu. Doświadczenie położnika ma znaczenie, ponieważ zabieg wymaga precyzyjnej oceny położenia główki oraz znajomości mechanizmu porodu.

Podobną funkcję może pełnić próżnociąg położniczy. Wykorzystuje on przyssawkę i podciśnienie, a wybór między próżnociągiem a kleszczami zależy między innymi od położenia główki, stanu dziecka i doświadczenia zespołu.

Polecamy: Czop porodowy – kiedy odchodzi i co oznacza?

Jakie są możliwe powikłania?

Poród kleszczowy zwiększa ryzyko urazów w porównaniu z porodem bez użycia instrumentów. Trzeba jednak oceniać je w kontekście sytuacji, która doprowadziła do zabiegu. Niedotlenienie, długotrwały poród lub konieczność szybkiego wydobycia dziecka same w sobie mogą powodować powikłania. Nie każdy problem stwierdzony po porodzie jest więc skutkiem działania kleszczy.

U matki mogą wystąpić:

• większe nacięcie lub pęknięcie krocza oraz urazy pochwy,
• ból, obrzęk i trudniejsze gojenie tkanek,
• urazy szyjki macicy i mięśni dna miednicy,
• rzadziej uszkodzenie zwieracza odbytu lub nasilone krwawienie.

U noworodka najczęściej obserwuje się przejściowe ślady na głowie, takie jak siniaki, otarcia, obrzęk lub niewielkie odkształcenie. Zwykle ustępują one samoistnie. Rzadziej mogą wystąpić urazy nerwu twarzowego, uszkodzenia splotu ramiennego, złamanie kości czaszki albo krwawienie wewnątrzczaszkowe. Dlatego po takim porodzie dziecko jest dokładnie oceniane przez neonatologa.

Notatka ekspercka: powikłania stwierdzane u dziecka często wynikają z przyczyny, dla której trzeba było szybko zakończyć poród, a nie wyłącznie z zastosowania kleszczy. Największe znaczenie dla bezpieczeństwa ma właściwa kwalifikacja do zabiegu, prawidłowa technika i doświadczenie lekarza.

Rekonwalescencja po porodzie kleszczowym

Powrót do sprawności może trwać dłużej niż po porodzie bez instrumentów, zwłaszcza gdy doszło do nacięcia lub pęknięcia krocza. Początkowo trudniejsze może być siedzenie, chodzenie, korzystanie z toalety i opieka nad dzieckiem. Rodząca powinna otrzymać informacje dotyczące pielęgnacji rany, łagodzenia bólu i objawów wymagających kontroli lekarskiej.

Trudny, nagły poród może pozostawić także obciążenie psychiczne. Lęk, poczucie utraty kontroli lub żal związany z innym przebiegiem porodu nie świadczą o porażce matki. Pomoc bliskich, rozmowa z położną lub lekarzem, a w razie potrzeby konsultacja psychologiczna mogą ułatwić przejście przez połóg.

Poród kleszczowy jest narzędziem w arsenale położnika, a nie planowaną metodą dla każdej rodzącej. Decyzja o jego użyciu powinna zawsze wynikać z oceny stanu matki i dziecka, zaawansowania porodu oraz możliwości bezpiecznego wykonania zabiegu.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku pytań dotyczących przebiegu porodu, wskazań do zabiegu lub rekonwalescencji skonsultuj się z lekarzem lub położną.