Szczepienia w ciąży – kiedy warto je wykonać?
Szczepienia w ciąży są zalecanym elementem opieki prenatalnej. Szczepionkę przeciw grypie można podać w każdym trymestrze, dTpa przeciw krztuścowi między 27. a 36. tygodniem, a preparat przeciw RSV między 24. a 36. tygodniem, najczęściej optymalnie w 32.–36. tygodniu. W ciąży stosuje się szczepionki inaktywowane, natomiast szczepionki żywe, takie jak MMR czy przeciw ospie wietrznej, są przeciwwskazane.
Kiedy wykonać szczepienia w ciąży?
| Szczepionka | Zalecany czas | Główny cel |
|---|---|---|
| Grypa | Dowolny trymestr, najlepiej przed sezonem zachorowań | Ochrona ciężarnej przed ciężkim przebiegiem infekcji oraz częściowa ochrona niemowlęcia |
| dTpa przeciw krztuścowi | 27.–36. tydzień, w każdej ciąży | Przekazanie przeciwciał dziecku przed jego pierwszymi szczepieniami |
| RSV | 24.–36. tydzień, optymalnie 32.–36. tydzień | Ochrona niemowlęcia przed ciężkim zakażeniem RSV w pierwszych miesiącach życia |
| COVID-19 | Zgodnie z aktualnymi zaleceniami, zależnie od sytuacji epidemiologicznej i zdrowotnej | Zmniejszenie ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia u matki |
Terminy mogą wymagać indywidualnego dopasowania. Dotyczy to zwłaszcza szczepienia przeciw RSV i COVID-19, ponieważ zalecenia oraz dostępność preparatów mogą się zmieniać. Plan szczepień należy omówić z lekarzem prowadzącym.
Dlaczego termin szczepienia ma znaczenie?
Po szczepieniu organizm matki wytwarza przeciwciała. Część z nich przechodzi przez łożysko do krwiobiegu dziecka. Ten proces nazywa się transferem przezłożyskowym i zapewnia noworodkowi odporność bierną. Dziecko korzysta z niej po urodzeniu, zanim jego własny układ odpornościowy dojrzeje i zanim rozpocznie lub ukończy pierwsze szczepienia.
Znaczenie czasu jest szczególnie wyraźne przy krztuścu. Niemowlę nie otrzymuje pierwszej dawki szczepienia natychmiast po urodzeniu, a krztusiec może mieć u niego ciężki przebieg. Podanie dTpa między 27. a 36. tygodniem daje organizmowi matki czas na wytworzenie przeciwciał i przekazanie ich przez łożysko. Szczepienie zaleca się w każdej ciąży, nawet jeśli kobieta była szczepiona wcześniej, ponieważ poziom przeciwciał z czasem spada.
Podobny mechanizm dotyczy szczepienia przeciw RSV. Przeciwciała przekazane dziecku mogą chronić je w pierwszych miesiącach życia, gdy zakażenie tym wirusem częściej prowadzi do zapalenia oskrzelików, zapalenia płuc lub hospitalizacji. Przy planowaniu kilku szczepień lekarz może ustalić ich kolejność i odstępy.
Grypa, krztusiec i RSV – przed czym chronią?
Grypa w ciąży może przebiegać ciężej niż u osób niebędących w ciąży. Zmiany zachodzące w organizmie zwiększają ryzyko powikłań i hospitalizacji. Dlatego szczepienie można wykonać w każdym trymestrze, bez czekania do jego zakończenia. Najlepszy moment zależy od sezonu grypowego i aktualnej sytuacji zdrowotnej.
Szczepienie dTpa chroni przed krztuścem oraz jednocześnie przed błonicą i tężcem. Najważniejszym celem w ciąży jest ochrona noworodka, który nie ma jeszcze własnej odporności poszczepiennej. Szczepienie zmniejsza też ryzyko, że matka zachoruje i przekaże zakażenie dziecku po porodzie.
RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, jest częstą przyczyną infekcji dróg oddechowych u małych dzieci. U niemowlęcia zakażenie może wymagać leczenia szpitalnego. Szczepienie matki w określonym oknie ciąży wspiera ochronę dziecka dzięki przeciwciałom przechodzącym przez łożysko.
Jakie szczepionki są przeciwwskazane w ciąży?
W ciąży rozróżnia się przede wszystkim szczepionki inaktywowane i żywe. Szczepionki inaktywowane zawierają zabite drobnoustroje, ich fragmenty albo oczyszczone antygeny. To właśnie ta grupa obejmuje preparaty stosowane w standardowej profilaktyce ciężarnych, między innymi przeciw grypie, krztuścowi i COVID-19.
Szczepionki żywe zawierają żywe, osłabione drobnoustroje. Zasadniczo nie podaje się ich w ciąży, ponieważ istnieje teoretyczne ryzyko zakażenia płodu. Przykłady preparatów, których nie stosuje się w tym okresie, to:
- MMR przeciw odrze, śwince i różyczce
- szczepionka przeciw ospie wietrznej
- szczepionka przeciw ospie prawdziwej, stosowana wyłącznie w szczególnych sytuacjach
- szczepionka przeciw grypie w postaci żywego aerozolu donosowego
Jeżeli kobieta została przypadkowo zaszczepiona preparatem żywym przed rozpoznaniem ciąży, nie oznacza to automatycznie powikłań. Należy poinformować o tym lekarza, który oceni sytuację. Z kolei w razie realnego narażenia na wściekliznę szczepienie po ekspozycji może być konieczne także w ciąży, ponieważ ryzyko choroby przewyższa ryzyko związane z immunizacją.
O co zapytać lekarza przed szczepieniem?
Na wizytę warto przygotować informacje o przebytych chorobach, wcześniejszych szczepieniach i aktualnym tygodniu ciąży. Pomocne są pytania dotyczące:
- które szczepienia są zalecane w obecnym trymestrze
- czy w dokumentacji znajduje się informacja o wcześniejszej dawce dTpa
- jaki preparat przeciw grypie, RSV lub COVID-19 jest przeznaczony dla ciężarnych
- jak zaplanować odstępy między poszczególnymi szczepieniami
- czy planowana podróż wymaga dodatkowej szczepionki inaktywowanej
- czy osoby mieszkające z noworodkiem powinny uzupełnić szczepienia, zwłaszcza przeciw krztuścowi i grypie
Takie szczepienia otoczenia określa się czasem mianem strategii kokonowej. Nie zastępują one szczepień matki ani późniejszego szczepienia dziecka, ale mogą ograniczyć ryzyko kontaktu niemowlęcia z zakażeniem.
Najważniejsze terminy to grypa w dowolnym trymestrze, dTpa między 27. a 36. tygodniem oraz RSV między 24. a 36. tygodniem. Ostateczny plan powinien uwzględniać stan zdrowia, historię szczepień i aktualne zalecenia lekarza.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Decyzję o szczepieniu w ciąży należy omówić z lekarzem prowadzącym.
