Łożysko w ciąży – funkcje, rola i możliwe nieprawidłowości

Łożysko w ciąży jest przejściowym narządem powstającym z tkanek matki i płodu. Dostarcza dziecku tlen oraz składniki odżywcze, usuwa produkty przemiany materii, produkuje hormony i częściowo chroni płód przed szkodliwymi czynnikami. Jego położenie oraz wygląd są oceniane podczas badań USG, ponieważ niektóre nieprawidłowości mogą zwiększać ryzyko krwawienia lub wpływać na sposób zakończenia ciąży.

Czym jest łożysko w ciąży?

Łożysko zaczyna rozwijać się po zagnieżdżeniu zarodka w ścianie macicy. Jest narządem przejściowym, obecnym tylko w czasie ciąży, który tworzy funkcjonalne połączenie między organizmem matki a płodem. Dziecko łączy się z nim za pomocą pępowiny.

Krew matki i płodu nie miesza się bezpośrednio. Wymiana tlenu, składników odżywczych i produktów przemiany materii odbywa się przez wyspecjalizowaną strukturę łożyska. Narząd rośnie wraz z dzieckiem, a po porodzie zostaje wydalony jako część tak zwanego popłodu.

Jakie funkcje pełni łożysko?

Łożysko działa jednocześnie jako narząd wymiany, gruczoł dokrewny i częściowa bariera ochronna. Jego najważniejsze zadania obejmują:

• Wymiana gazowa – tlen przechodzi z krwi matki do krążenia płodu, a dwutlenek węgla jest transportowany w przeciwnym kierunku.
• Dostarczanie składników odżywczych – do dziecka trafiają między innymi glukoza, aminokwasy, kwasy tłuszczowe, witaminy i składniki mineralne.
• Usuwanie produktów przemiany materii – zbędne substancje powstające w organizmie płodu przechodzą do krwi matki, która je wydala.
• Produkcja hormonów – łożysko wytwarza między innymi gonadotropinę kosmówkową (hCG), progesteron i estrogeny. Hormony te wspierają utrzymanie ciąży oraz przygotowanie organizmu do porodu i laktacji.
• Funkcja immunologiczna – przez łożysko przechodzą przeciwciała matki, które zapewniają dziecku częściową ochronę po urodzeniu.

Bariera łożyskowa nie zatrzymuje wszystkich substancji. Alkohol, nikotyna, narkotyki, część leków i niektóre toksyny mogą przenikać do krążenia płodu. Dlatego każdy lek przyjmowany w ciąży powinien być wcześniej omówiony z lekarzem lub położną.

Łożysko przodujące i nisko usadowione

W prawidłowych warunkach łożysko znajduje się najczęściej na przedniej albo tylnej ścianie macicy, w jej górnej części. O łożysku przodującym (placenta praevia) mówi się wtedy, gdy narząd znajduje się w dolnym odcinku macicy i całkowicie lub częściowo pokrywa wewnętrzne ujście szyjki macicy.

Nie każde niskie położenie oznacza jednak łożysko przodujące. We wczesnej ciąży łożysko może znajdować się blisko szyjki, ponieważ macica jest jeszcze niewielka. Wraz z jej rozciąganiem dolny brzeg łożyska może znaleźć się wyżej względem ujścia szyjki. Z tego powodu rozpoznanie postawione przed 20. tygodniem ciąży często wymaga dalszej obserwacji i nie musi oznaczać utrzymującej się patologii.

Położenie łożyska ocenia się w badaniu ultrasonograficznym. Jeśli w późniejszej ciąży nadal zasłania ono ujście szyjki, poród drogami natury może wiązać się z wysokim ryzykiem krwotoku. W takiej sytuacji lekarz może zaplanować cięcie cesarskie. Decyzja zależy od dokładnego położenia łożyska, krwawień, wieku ciążowego i stanu matki oraz dziecka.

Wyróżnia się następujące położenia względem ujścia wewnętrznego szyjki:

Do czynników zwiększających ryzyko łożyska przodującego należą między innymi przebyte cięcia cesarskie i zabiegi w obrębie jamy macicy, wcześniejsze łożysko przodujące, ciąża wielopłodowa, większa liczba przebytych ciąż oraz palenie papierosów.

Każde krwawienie z dróg rodnych w drugim lub trzecim trymestrze wymaga pilnego kontaktu z lekarzem, nawet jeśli jest niewielkie i bezbolesne. Pomocy należy szukać także przy silnym bólu podbrzusza, regularnych skurczach, osłabieniu, zawrotach głowy albo omdleniu.

Jak postępować przy łożysku przodującym?

Zakres ograniczeń ustala lekarz prowadzący. Przy rozpoznanym łożysku przodującym najczęściej zaleca się:

• Ograniczenie wysiłku – zrezygnuj ze sportu, dźwigania i czynności wywołujących napięcie lub zmęczenie.
• Wstrzemięźliwość seksualną – współżycie i inne czynności mogące mechanicznie drażnić szyjkę należy omówić z lekarzem, a często czasowo wykluczyć.
• Zapobieganie zaparciom – lekkostrawna dieta, odpowiednia ilość płynów i błonnika mogą ograniczyć parcie podczas wypróżniania, o ile lekarz nie zaleci inaczej.
• Regularne kontrole – wykonuj zalecone badania USG i zgłaszaj każdą zmianę samopoczucia.
• Gotowość do szybkiej konsultacji – przy krwawieniu nie czekaj na kolejną zaplanowaną wizytę.

Przy obfitym lub nawracającym krwawieniu konieczna może być hospitalizacja. Personel ocenia wtedy stan matki i płodu oraz ustala, czy ciążę można bezpiecznie kontynuować, czy potrzebne jest wcześniejsze zakończenie.

Jak przebiega wydalenie łożyska po porodzie?

Wydalenie łożyska jest trzecią fazą porodu. Po urodzeniu dziecka narząd nadal pozostaje przyczepiony do ściany macicy. Jej skurcze powodują stopniowe oddzielenie łożyska, a następnie jego wydalenie razem z błonami płodowymi i fragmentem pępowiny.

Przebieg tego etapu można przedstawić w kilku krokach:

1. Po narodzinach dziecka personel ocenia stan matki i noworodka oraz zaciska i przecina pępowinę zgodnie z przyjętą procedurą.
2. Macica kurczy się, co prowadzi do oddzielenia łożyska od jej ściany.
3. Łożysko zostaje wydalone samoistnie przy niewielkim parciu lub z pomocą położnej.
4. W razie potrzeby podaje się oksytocynę, która nasila skurcze macicy i ogranicza ryzyko krwawienia.
5. Położnik lub położna dokładnie oglądają łożysko, aby sprawdzić, czy zostało wydalone w całości.

Wydalenie zwykle następuje w ciągu około 30 minut od urodzenia dziecka. Jeśli łożysko nie oddziela się lub pozostają jego fragmenty, lekarz może zastosować postępowanie zabiegowe. Pozostawione tkanki zwiększają ryzyko krwotoku i zakażenia. Po porodzie łożysko może zostać skierowane do badania histopatologicznego, szczególnie gdy wystąpiły powikłania, poród był przedwczesny albo lekarz podejrzewa nieprawidłowości.

Co dzieje się z łożyskiem po porodzie?

Po porodzie łożysko ma zwykle okrągły lub lekko nieregularny kształt. Powierzchnia matczyna jest pofałdowana i podzielona na zrazy, natomiast powierzchnia płodowa jest gładsza, pokryta błonami i połączona z pępowiną. Pod koniec ciąży narząd waży zazwyczaj około 500–600 g, choć jego masa może być większa.

W Polsce łożysko po porodzie jest traktowane jako odpad medyczny i wraz z błonami płodowymi podlega procedurom dotyczącym postępowania z takim materiałem. W wybranych sytuacjach personel może zabezpieczyć je do oceny laboratoryjnej, na przykład przy podejrzeniu zakażenia, nieprawidłowego rozwoju łożyska lub niecałkowitego wydalenia.

Czy jedzenie łożyska przynosi korzyści?

Jedzenie łożyska, czyli placentofagia, występuje u części ssaków, ale nie oznacza to, że przynosi potwierdzone korzyści ludziom. Dostępne dane nie wykazują wiarygodnie, że spożywanie łożyska zapobiega depresji poporodowej, poprawia laktację, uzupełnia żelazo lub wzmacnia odporność.

Suszenie, mrożenie i przetwarzanie nie muszą usunąć wszystkich bakterii ani innych patogenów. Spożycie niewłaściwie zabezpieczonego materiału może więc stwarzać ryzyko mikrobiologiczne dla matki i dziecka. W polskich warunkach łożysko jest po porodzie odpadem medycznym, a jego przekazywanie i utylizacja podlegają procedurom obowiązującym w placówce.

Łożysko podtrzymuje ciążę, umożliwia rozwój płodu i pomaga przygotować organizm matki do porodu. Nieprawidłowe położenie nie zawsze oznacza trwały problem, ale wymaga kontroli. Krwawienie, silny ból lub pogorszenie samopoczucia w ciąży zawsze są wskazaniem do pilnej konsultacji medycznej.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania ani indywidualnej porady lekarza. W przypadku krwawienia, silnego bólu lub innych niepokojących objawów skontaktuj się pilnie z personelem medycznym.